Historio - Historique

 

Tiu ĉi paĝo prezentas nur skizon. Legu pli tie ĉi aŭ ĉi tie.

Ce qui suit n'est qu'un résumé. En lire plus ici ou (deuxième lien en espéranto).

 

Pra-Esperanto - Pré-espéranto

Antaŭ la eldono de sia lingvo, la juna polo (fakte litovo vivinta en la tiama rusa Imperio) Ludoviko Lazaro Zamenhof jam prilaboris provversion de sia lingvo verŝajne detruita de lia patro dum liaj medicinaj studoj en Moskvo. Li rekreis kaj poluris sian projekton antaŭ ties eldono kun la nomo Lingvo Internacia. Sed la plumnomo de Zamenhof - D-ro Esperanto - baldaŭ fariĝis la ĉiutaga nomo de la lingvo (unua idiotismo iasence).

Avant la publication de sa langue, le jeune polonais (en réalité lituanien vivant dans l'Empire russe) Louis Lazare Zamenhof avait déjà ébauché une version bêta de sa langue probablement détruite par son père pendant ses études de médecine à Moscou. Il recréera et peaufinera son projet avant sa parution sous le nom de Lingvo Internacia. Mais c'est le pseudonyme de Zamenhof - D-ro Esperanto (celui-qui-espère) - qui s'imposera très vite comme le nom d'usage de la langue (un premier expression idiomatique en quelque sorte).

En lire plus sur Zamenhof dans la FAQ.

zamenhof1

 Zamenhof (1859-1917)

 

La unuaj jaroj - Les premières années

La eldono de la unua broŝuro en la rusa (Unua libro) la 26-an de Julio 1887 atestas la komencon de la esperantista "erao". Ĝi estis tradukita en aliajn lingvojn kaj la disvastiĝo estis fulmrapida en kaj ekster Eŭropo ĝis la unua Mondmilito. La lokaj kaj naciaj asocioj multobliĝis kaj la unuaj gazetoj ekaperis dum la unuaj UK-oj estis organizitaj. Okaze de la unua Kongreso, oni oficialigis bazajn dokumentojn: la Fundamento kaj la Deklaracio pri la esenco de esperantismo. La Lingva Komitato fondiĝis dum la sama Kongreso kaj fariĝis en 1948 Akademio de Esperanto. Dum siaj unuaj jaroj, la lingvo rapide maturiĝas.

L'édition de la première brochure en russe (Unua libro) le 26 juillet 1887 marque le début de l'"ère" espérantiste. Elle sera rapidement traduite dans d'autres langues et l'expansion en et hors d'Europe sera fulgurante jusqu'à la première Guerre Mondiale. Les associations locales et nationales se multiplient et les premiers magazines voient le jour tandis que les premiers Congrès Universels s'organisent. Le tout premier Congrès de Boulogne-sur-Mer en 1905 voit l'officialisation de deux documents fondateurs : le Fundamento et la Déclaration sur l'espérantisme. Le Comité linguistique (Lingva Komitato) est fondé pendant le même Congrès. Il deviendra en 1948 l'Académie d'espéranto (Akademio de Esperanto). Pendant ses premières année, la langue s'enrichie très vite.

220px-Unua Libro

Unua Libro en la rusa (1887)

Le "premier livre" - Unua Libro - en russe (1887)

 

Ido-krizo - La crise de l'Ido

La esperantistoj Louis Couturat kaj Louis de Beaufront (fakte Louis Chevreux) estas la kreintoj de Ido, reformita Esperanto laŭdire pli taŭga ĉar naturalisma (t.e. pli proksima al la latinidaj radikoj ol ties "patra" lingvo). Ĉirkaŭ 3% ĝis 10% el la esperantistaro fariĝis idistoj en 1907/1908 kaj sekvaj jaroj. Fondiĝo de UEA en 1908 kaj relative malgranda sukceso de Ido firmigis la movadon.

Ido plu havas kelkmilan uzantaron.

Les espérantistes Louis Couturat et Louis de Beaufront (en réalité Louis Chevreux) sont les créateurs de l'Ido, un espéranto réformé et soi-disant meilleur car naturaliste (c'est à dire se rapprochant plus de ses bases latines et romanes que l'espéranto). Environ 3 à 10% des espérantistes sont devenus idistes en 1907/1908 et dans les années suivantes. La fondation de l'association universelle (UEA) en 1908 et le faible succès de l'Ido ont cimenté le mouvement. 

L'Ido est toujours utilisé de nos jours par quelques milliers de personnes.

eo-flago

Flago, kvinpinta stelo kaj verda koloro: simboloj de Esperanto

Le drapeau, l'étoile à cinq branches et le vert : les symboles de l'espéranto

 

Po du Mondmilitoj kaj rekonstruoj - Deux Guerres et deux reprises

La unua Mondmilito malhelpis la disvastiĝon de la movado sed ne la uzadon de la lingvo (ekzemple far la Ruĝa Kruco). Malgraŭ la morto de Zamenhof (1917) kaj malapero de multaj kluboj, la komunumo reviviĝis je la fino de la milito. Oni denove organizis UK-ojn kaj fondis SAT en 1921. Eĉ rezolucio de la Ligo de Nacioj proponis instrui esperanton en lernejoj sed la tiama franca registaro malkonsentis en 1922.

La dua Mondmilito kaj ties barbaraĵoj multege pli bremsis la disvolviĝon de Esperanto. La nura fakto esti esperantisto signifis deportadkialo (kiel politika disidento). Je la fino de tiu milito, la movado restartis sed la angla-usona imperiismo jam okupis la tutan kampon kaj la angla fariĝis la internacia lingvo.

La première Guerre Mondiale freine l'expansion du mouvement mais pas l'utilisation de la langue (par le Croix-Rouge notamment). Même si Zamenhof est mort (1917) et que de nombreux clubs n'existent plus, la communauté se relève à la fin de la guerre. Les Congrès reprennent en 1920 et l'association anationale (SAT) est créée en 1921. Une résolution de la SDN propose même l'enseignement de l'espéranto à l'école mais le gouvernement français de l'époque s'y oppose en 1922.

La deuxième Guerre Mondiale et sa barbarie ont plus nettement freiné la diffusion de l'espéranto. Le simple fait d'être espérantiste représente un motif de déportation (en tant que dissident politique). A la fin de la guerre, le mouvement reprend mais l'impérialisme anglo-américain a déjà place nette et l'anglais devient la langue dominante.

la-espero-copie-1.jpg

La Espero de Zamenhof, himno de la movado

La Espero (l'espoir) de Zamenhof, l'hymne du mouvement


La Malvarma Milito - La Guerre Froide

Dum Stalin sendadis esperantistoj en gulagon, aliaj diktatoroj (kaj eĉ demokratiestroj) "nur" limigis la disvastiĝon de la lingvo, akuzita pri helpi kontraŭ-patriotismajn kondutojn kaj spionadon. Malgraŭ malpermesoj, la komunumo iom post iom reviviĝis (magazinoj, radioj, literaturo, muziko ktp) kaj Kongresoj eliris la "okcidentajn" mondopartojn.

Post la morto de Stalin, Esperanto reiĝis leĝkonforma agado eĉ oficiale monhelpita en la Soveta Bloko dum "Malglaciiĝo".

En 1980, la Manifesto de Raŭmo, Finnlando, provizis al kelkaj novan vidpunkton pri Esperanto. Ĝi difinis la lingvon kiel alternativan kulturon kaj ne kiel miraklaĵon por solvi ĉiujn komunikproblemojn.

Pendant que Staline envoie des espérantistes au goulag, d'autres dictatures (et même certaines démocraties) se bornent à limiter la diffusion de la langue, accusée de favoriser les comportements anti-patriotiques et l'espionnage. Mais malgré les interdits, la communauté reprend vie petit à petit (magazines, radio, littérature, musique, etc.) et les Congrès s'exportent hors de la sphère "occidentale". 

Après la mort de Staline, l'espéranto redevient une activité légale et même subventionnée dans le bloc de l'Est pendant la Détente. 

En 1980, le Manisfeste de Rauma, en Finlande, a apporté à certains un nouveau regard sur l'espéranto, le définissant avant tout comme une culture alternative que comme un remède miracle aux problèmes de communication.

800px-1956-uk-inauxg-malmgren

Inaŭguro de la 41-a UK en Kopenhago, 1956

Ouverture du 41ème Congrès Universel à Copenhague en 1956

 

Ekde 1989 - Depuis 1989

Post la disfalo de la Berlina Muro (kaj ĉiuj kunligitaj eventoj), novaj asocioj kaj kluboj estiĝis en la eksa Orienta Bloko sed malnovaj malaperis pro manko de subvencioj. La movado stagnis dum kelkaj jaroj...

En 1996, la Manifesto de Prago reasertis la valorojn de Esperanto kaj vokis novan mondordon por edukado kaj lingvaj rajtoj.

Interreta revolucio dum la 90-aj kaj (ĉefe) 2000-aj jaroj permesas al la movado moderniĝi, freŝiĝi kaj disvastiĝi denove.

A la chute du Mur (et tout ce qui s'ensuit), de nouvelles associations et clubs voient le jour à l'Est mais les anciennes, faute de subvention, s'éteignent. Le mouvement stagne quelques années...

En 1996, le Manifeste de Prague réaffirme les valeurs de l'espéranto et appelle à un nouvel ordre mondial pour l'éducation et les droits linguistiques.

La révolution Internet dans les années 90 puis (et surtout) 2000 permet au mouvement de se moderniser, de se renouveler et de s'étendre à nouveau.

Internet_map_1024.jpg

"Mapo" de la reto - "Carte" d'Internet

 

Kaj poste? - La suite ?

Je via vico skribi ĝin!

A vous de l'écrire !

 

---------------------------------------------------------

Vi rajtas kopii aŭ uzi tiun ĉi paĝon informcele.

Vous pouvez copier ou utiliser cette page pour informer.

Pour être informé des derniers articles, inscrivez vous :